Οι Μεγάλοι Δάσκαλοι του Σχεδίου

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

Λεονάρντο ντα ΒίντσιVinci Leonardo

Ο Λεονάρντο ντα Βίντσι (1452-1519) θα μπορούσε να πει κανείς ότι ήταν ο πρώτος ‘‘superstar’’ της τέχνης, η ιδιοφυία του είναι αδιαμφισβήτητη. Ο Ephraim Rubenstein όμως, ένας ζωγράφος που διδάσκει στο Art Students League της Νέας Υόρκης, στο Manhattan, ισοσταθμίζει τον θαυμασμό του για τον Λεονάρντο με την δήλωση ότι ακόμα και αυτός ο Μεγάλος Δάσκαλος της Αναγέννησης δεν προήλθε από ένα κενό. «Ο Λεονάρντο πήρε πολλά από τον Ανδρέα ντελ Βερρόκκιο, ο οποίος ήταν ένας φοβερός δάσκαλος για τον Λεονάρντο» λέει ο Ρούμπενστειν. «Όλοι προέρχονται από μια παράδοση, ουδείς από παρθενογέννεση. Ο Λεονάρντο έμαθε τις αρχές του sfumato από τον δάσκαλο του, καθώς και πολλά άλλα πράγματα».

 

Γεννημένος ως νόθος γιός ενός δικηγόρου στην Τοσκάνικη πόλη του Βίντσι, ο Λεονάρντο υπήρξε επιστήμονας, εφευρέτης, πρωτοπόρος της μελέτης της ανατομίας, και δημιουργός των αριστουργημάτων Το Τελευταίο Δείπνο και Μόνα Λίσα – υπήρξε ο αρχέτυπος Αναγεννησιακός Άνθρωπος. Ο Ρούμπενστειν αναφέρεται στις γραφές του ως «ευαίσθητες, λεπτές και χαρισματικές, δεν δημιουργεί τίποτε που να μην έχει τις πιο υπέροχες καμπύλες». Είναι τα βιβλία με σκίτσα όμως του Λεονάρντο που τον καθιστούν καινοτόμο. «Ήταν από τους πρώτους που πήρε το βιβλίο σκιτσογραφίας  μαζί του στον δρόμο» αναφέρει ο Ρούμπενστειν. «Ο Λεονάρντο έλεγε ότι πρέπει να υπάρχει άμεση επαφή με την ζωή και να παρατηρούμε την κίνηση των ανθρώπων».

Michelangelo

  michelangelo - δάσκαλοι σχεδίου

Η Καπέλα Σιστίνα αποτελεί ένα από τα πιο φημισμένα έργα ζωγραφικής όλων των εποχών, αλλά όσοι ενδιαφέρονται περισσότερο για το σχέδιο εστιάζουν στα πάνω από 90 σχέδια με μελάνι και κιμωλία του Michelangelo Buonarotti (1475 – 1564), που πραγματοποιήθηκαν προπαρασκευαστικά για αυτό και για άλλα έργα. Πολλοί καλλιτέχνες έχουν φέρει παραλληλισμούς ανάμεσα στο έργο του Ιταλού ζωγράφου και στα σύγχρονα έργα κόμικ. Όποιος σύγχρονος κομιξάς ενδιαφέρεται για την ανατομία στα έργα του, θα εντυπωσιαστεί από μια επαφή με το έργο του Michelangelo. «Με την μαεστρία του στην ζωγραφική, στην γλυπτική, και στην αρχιτεκτονική, δεν υπάρχει κανένας καλλιτέχνης – με την πιθανή εξαίρεση του Λεονάρντο – που να έχει μεγαλύτερη τεχνική κατάρτιση» αναφέρει η Ronda Eitel-Porter, επικεφαλής του τμήματος σχεδίου της Βιβλιοθήκης Morgan, στην πόλη της Νέας Υόρκης.

«Οι μορφές του βρίσκονται σχεδόν σε κίνηση», παρατηρεί ο Ρούμπενστειν. «Όλοι οι μύες είναι τεταμένοι ταυτοχρόνως, πράγμα ανατομικά αδύνατον, αλλά βαθιά ποιητικό. Ο Michelangelo χειριζόταν το ανθρώπινο σώμα σαν τοπίο». Ο λόγος αυτού είναι απόλυτα λογικός, ο Michelangelo ήταν γλύπτης. Ο διαχωρισμός μεταξύ του τρισδιάστατου και του ζωγραφικού γίνεται διαπερατός, όταν ο ζωγράφος αντιλαμβάνεται και σχεδιάζει σε τρείς διαστάσεις. «Ο Michelangelo κατανοεί το σχήμα των μυών, και επιδιώκει να το αποτυπώσει» αναφέρει ο Ρούμπενστειν, δείχνοντας τον παραλληλισμό ανάμεσα στις γραφές του στο χαρτί και τα σημάδια από τα εργαλεία σε ένα ημιτελές έργο γλυπτικής. Ο καλλιτέχνης ξεκινούσε τον σχεδιασμό μιας περιοχής τοποθετώντας αρχικά σχάρες διασταυρωμένων γραμμών, επενέβαινε μετά με όλο και πιο προσεγμένες, καθορισμένες γραφές, και τελειοποιούσε με σκίαση.

 

Τα έργα του Michelangelo έχουν άλλα δύο χαρακτηριστικά, την σχεδόν αποκλειστική απεικόνιση του ανδρικού γυμνού, και τον διάχυτο αισθησιασμό. Ακόμη και οι γυναικείες μορφές στα έργα του έχουν γίνει χρησιμοποιώντας ανδρικά μοντέλα, ακόμα και τα υφάσματα αποπνέουν αισθησιασμό. «Αποτύπωνε ότι ήθελε να εκφράσει, μέσω του ανδρικού γυμνού» παρατηρεί ο Ρούμπενστειν. «Δεν τον απασχολούσε τίποτε άλλο – ούτε τοπία, ούτε συνθέσεις, ούτε γυναικεία γυμνά». Με την εξαίρεση της αρχιτεκτονικής, ο Michelangelo ήταν αφοσιωμένος στο ανδρικό γυμνό, αλλά ακόμα και στα κτήρια του, μπορούμε να βρούμε παραλληλισμούς με το ανθρώπινο σώμα.

Albrecht Durer

Albrecht Durer μεγάλοι δάσκαλοι σχεδίου

 

O Albrecht Durer (1471 – 1528) είναι ίσως ο πιο μεγάλος καλλιτέχνης χαρακτικής που έχει υπάρξει. Δημιούργησε περισσότερα από 350 έργα χαρακτικής και ολοκλήρωσε τουλάχιστον 35 πίνακες ελαιογραφίας, παράγοντας χιλιάδες προπαρασκευαστικά σχέδια και υδατογραφίες. Ο Durer δημιούργησε πολλά έργα χαρακτικής που θα αποδεικνύονταν διαχρονικά και εικονικά, και ο καλλιτέχνης από την Νυρεμβέργη χαίρει μεγάλου σεβασμού από τους καλλιτέχνες σχεδίου. Η απόδοση της φόρμας, πράγμα όχι εύκολο δεδομένου της φύσης των εργαλείων της χαρακτικής, είναι ο λόγος που πολλοί καλλιτέχνες σκίτσων μελετούν και θαυμάζουν το έργο του μέχρι τις μέρες μας.

 

«Η χαρακτική του έχει σαν βάση την ευαισθησία ενός καλλιτέχνη σχεδίου» γράφει ο Ρούμπενστειν. «Λόγω της φύσης του υλικού, δεν μπορεί να αποτυπώσει απευθείας τόνους, πρέπει να κάνει γραμμοσκίαση, και παρόλα αυτά κανείς δεν εμμένει περισσότερο στην ακριβή απόδοση της φόρμας από ότι ο Durer». Υπήρξε βιρτουόζος, αλλά ίσως όχι καινοτόμος. «Πιστεύω ότι δέχτηκε πολλές επιρροές από τους Ιταλούς», λέει ο Ρούμπενστειν, αναφερόμενος στην επίσκεψη του καλλιτέχνη στην Βενετία για να δει έναν φίλο του και να εξερευνήσει τις ιδέες και τις τεχνικές της Αναγεννησιακής Ιταλίας.  Το ταλέντο του όμως δεν ήταν μόνο στην εκτέλεση της τεχνικής του. Ο Durer προσέθετε πολύ περιεχόμενο στα έργα του, το μάτι όμως γρήγορα πιάνει την γενική ιδέα, χωρίς να απορροφηθεί από τις εξαιρετικά καλοσχεδιασμένες λεπτομέρειες των έργων του.

«Υπάρχει μια αντίδραση του ματιού στην πυκνότητα και την ένταση των έργων» λέει ο Ρούμπενστειν, «Ο Durer ελέγχει τα πάντα σε κάθε στάδιο της δημιουργίας, σαν ένας ταχυδακτυλουργός  με 30 μπάλες στο αέρα ταυτοχρόνως».

Peter Paul Rubens

Rubens μεγάλοι δάσκαλοι σχεδίου

Το στερεότυπο λέει ότι οι ζωγράφοι πεθαίνουν στην ψάθα, έχοντας ζήσει μποέμικη ζωή, αλλά o Peter Paul Rubens (1577 – 1640) αποδεικνύει ότι μερικοί εξ αυτών κατακτούν την επαγγελματική επιτυχία εν ζωή. Σύμφωνα με όλες τις αναφορές, ο Rubens ήταν σεβάσμιος, πλούσιος και ευτυχισμένος ζωγράφος που ήταν μάλιστα και συλλέκτης αντικών, ανέθρεψε μια μεγάλη οικογένεια, και υπήρξε και επιτυχημένος διπλωμάτης. Ήταν σαφώς ένας δραστήριος άνθρωπος. Σχεδόν όλα τα σχέδια του αποτελούν σπουδές για μεγαλύτερα έργα παραγγελίας. Οι σίγουρες, όμορφες γραφές του είναι άξιες σεβασμού, ιδίως εάν αναλογιστεί κανείς ότι ο ίδιος σχεδόν σίγουρα θεωρούσε τα σχέδια του τίποτε παραπάνω από πρόχειρα προπαρασκευαστικά σκίτσα, ακατάλληλα για δημόσια έκθεση. Αυτό που κάνει τα σχέδια του να ξεχωρίζουν είναι «η δεξιοτεχνία του στην τεχνικής της κιμωλίας» κατά την Eitel-Porter. «Με μερικές χειρονομίες αποτύπωνε όχι μόνο την στάση της φιγούρας αλλά και το συναισθηματικό φορτίο».

 

Πράγματι ο Βέλγος αυλικός ζωγράφος επέδειξε μεγάλη ικανότητα στα σχέδια του, με μια δόση υπερβολής. Το χέρι του είναι σταθερό. «Ο Rubens χρησιμοποιούσε υπερβολικές γραφές με αυτοπεποίθηση, και ελεύθερες, ρευστές φόρμες», αναφέρει ο Ρούμπενστειν, ο οποίος θαυμάζει ιδιαίτερα τα σχέδια του ζωγράφου που χρησιμοποιούν κιμωλία σε τρία χρώματα. «Η κόκκινη κιμωλία είναι όμορφη, αλλά η χρήση της έχει περιορισμένο εύρος – πιο συχνά συναντά κανείς την χρήση μαύρης και λευκής κιμωλίας για την επέκταση των τόνων ενός σχεδίου τόσο προς τα κάτω, όσο και προς τα πάνω», εξηγεί ο Ρούμπενστειν. «Είναι σαν την σχέση μεταξύ μιας συγχορδίας και μιας μεμονωμένης νότας – επεκτείνοντας το εύρος της κόκκινης κιμωλίας».

 

Rembrandt

rembrandt self-portrait οι μεγάλοι δάσκαλοι σχεδίου

«Υπήρξε διάδοχος του Λεονάρντο με την έννοια του ότι σχεδίαζε πάντοτε από την φύση» μας λέει ο Ρούμπενστειν, σχετικά με τoν Rembrandt van Rijn (1606 – 1669). «Οι χειρονομίες του ήταν τόσο γνήσιες και γεμάτες πνοή».

 

Εάν ο Rubens ήταν ο ζωγράφος της δύναμης και της βασιλικής Αυλής, ο Rembrandt ήταν ο ανθρωποκεντρικός ζωγράφος της ταπεινότητας. Έχοντας το ίδιο χάρισμα της γραμμής, ο Ολλανδός ζωγράφος είχε την ικανότητα να σχεδιάζει πολύ γρήγορα και με αυτοπεποίθηση να αποτυπώνει τις τονικότητες με απλές λαζόυρες. Το μη συγχωρητέο υλικό του μελανιού δεν στάθηκε εμπόδιο στην   αναζήτηση της στιγμιαίας αποτύπωσης της κίνησης από τον Rembrandt. Η ρόμπα της γυναίκας του πέφτει πάνω στ σκαλοπάτι με πιστευτό τρόπο στο έργο Μια Γυναίκα Κρατά ένα Παιδί Κατεβαίνοντας Τις Σκάλες, για παράδειγμα. Οι μητέρες και τα παιδιά ήταν σταθερά θέματα στο έργο του ζωγράφου, ίσως γιατί ο ίδιος έχασε τρία παιδιά σε βρεφική ηλικία και ο σύντομος και ευτυχισμένος γάμος με την γυναίκα του διακόπηκε απότομα με τον θάνατο της.

 

«Ο ανθρωποκεντρισμός των σχεδίων του… δεν τον νιώθει κανείς τόσο έντονα σε κανενός τα έργα, όσο στου Rembrandt» γράφει ο Ρούμπενστειν. « Δείχνει να γνωρίζει το πώς αισθάνεται μια μητέρα, τι νιώθει ένα παιδί – το τι διαδραματίζεται σε μια σκηνή. Επίσης, έχει μια αυθόρμητη, καταπληκτική γραφή που υποδηλώνει επιτυχώς την φόρμα, η οποία όμως έχει και μια αυτόνομη καλλιγραφική αίσθηση».

 

 

Charles Le Brun

 

Charles le Brun οι μεγάλοι δάσκαλοι του σχεδίου

 

Με το έργο του να βρίσκεται κάπου ανάμεσα στην κλασσική και στην μπαρόκ εποχή, ο Charles le Brun (1619 – 1690) ήταν ένας καλλιτέχνης που γνώρισε σε νεαρή ηλικία την επιτυχία και είχε την πολιτική δεξιοτεχνία να παραμείνει μια δεσπόζουσα μορφή στην γαλλική  βασιλική αυλή και στην Academie μέχρι προχωρημένη ηλικία. Ο Le Brun ήταν μαθητής του Vulet και φίλος του Poussin, και οι συνθέσεις του ήταν δομημένες πάνω σε βασικούς, απλοποιημένους όγκους, όπως στον κλασικισμό. Παρόλα αυτά οι φιγούρες του έσφυζαν με την ενέργεια της τέχνης του μπαρόκ, όπως φαίνεται στην Σπουδή του Mucius Scaevola Before PorsennaO Le Brun έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στον καθορισμό μιας καθαρά Γαλλικής τεχνοτροπίας, για τρείς δεκαετίες του 17ου αιώνα. Αυτό το πέτυχε τόσο μέσω των πολιτικών χειρισμών του, όσο και της ζωγραφικής – ο Le Brun ίδρυσε την γαλλική Ακαδημία στην Ρώμη, και περί τα 1660 του αντέθεταν σχεδόν κατά αποκλειστικότητα κάθε σημαντική παραγγελία έργου.

Τα δύο σχέδια που παραθέτουμε εδώ δείχνουν χαρακτηριστικά το πώς η τεχνική του Le Brun άλλαζε με τον χρόνο,  και σε άμεση αντιδιαστολή με την προσωπική και επαγγελματική επιτυχία του ιδίου. «Η μια εικόνα δείχνει την απλή σύλληψη της φόρμας, πολύ ισορροπημένης, σαν του Ραφαήλ, και η άλλη εικόνα δείχνει ένα μεταγενέστερο σχέδιο πολύ λιγότερο αποτελεσματικά δομημένο» παρατηρεί ο Ρούμπενστειν. Η σιγουριά, παρά ταύτα, του Le Bruin στον χειρισμό των εργαλείων σχεδίου ήταν θρυλική. Ένας μύθος αναφέρει ότι αυτός ο υιός­­­­­­ γλύπτη ξεκίνησε να ζωγραφίζει από βρεφική ηλικία.

 

 

Edgar Degas

dancer-1874 οι μεγάλοι δάσκαλοι του σχεδίου

Η μεταμόρφωση ενός καλλιτέχνη σχεδίου, από το να σχεδιάζει με ακριβή και συγκρατημένο τρόπο έως την σχεδίαση με ελεύθερη, εκφραστική χειρονομία, είναι σύνηθες φαινόμενο, αλλά τα σχέδια του Hilaire- Germain-Edgar Degas(1834-1917) που έχουν σωθεί δείχνουν μια πολύ φυσική μετάβαση για τον καλλιτέχνη. Το κάλλος ενυπάρχει σε όλα τα έργα, ακόμα και αν, για τον μέσο παρατηρητή, φαίνονται να σχεδιάστηκαν από δύο διαφορετικούς καλλιτέχνες. «Προσπαθούσε να αποτυπώσει όσο πιο αποτελεσματικά μπορούσε την φιγούρα στα πρώιμα έργα του», εξηγεί ο Ρούμπενστειν, «και στα ύστερα έργα του, ολοένα απελευθερωνόταν».

Η μούσα του Degas ήταν η φιγούρα της μπαλαρίνας, και οι απόδοση των κινήσεων του χορού απαιτούσε σχεδιασμό με ελεύθερο, εκφραστικό τρόπο. Ο Ρούμπενστειν μας δείχνει ότι ακόμη και στα γρήγορα, πρόχειρα σκίτσα του όπως στην Σπουδή Χορευτριών με Κολλάν, ο Degas δείχνει την μεγαλοφυΐα του στην σύνθεση – τα γόνατα σχεδόν αγγίζουν τα όρια του χαρτιού, και τα αρνητικά σχήματα που δημιουργούνται από τα άκρα των χορευτριών συνθέτουν ένα δυνατό σχέδιο. Η ομορφιά της αυθόρμητης σύνθεσης υποδηλώνει την μεγάλη εμπειρία του καλλιτέχνη.

 

Vincent van Gogh

Vincent van Gogh οι μεγάλοι δάσκαλοι σχεδίου

 

Πέραν του να είναι το αρχέτυπο του φτωχού, πεινασμένου ζωγράφου, ο Vincent van Gogh (1853-1890) ήταν ο προάγγελος της αφηρημένης τέχνης, όπως φαίνεται καθαρά στο έργο του Άγρια Βλάστηση. Ως ζωγράφος, είναι φημισμένος για τα ζωντανά και θαρραλέα του χρώματα, αλλά τα ρίσκα που πήρε στην σύνθεση είναι, ίσως, εξίσου αξιοσημείωτα και υπεύθυνα για την διαχρονική φήμη του. Για τους καλλιτέχνες σχεδίου, ο Van Gogh είναι επίσης άξιος μελέτης για τον τρόπο με τον οποίο δημιουργεί τις γραφές του.

«Ο Van Gogh ανέπτυξε ένα απίστευτο ‘‘λεξιλόγιο’’ με την πένα από καλάμι» αναφέρει ο Ρούμπενστειν. «Χτίζει μια γλώσσα, με όλα αυτά τα διαφορετικά σημάδια: κουκκίδες, μαιάνδρους, παύλες, μακριές και βραχείς γραμμές. Επειδή διατηρεί τόσο απόλυτα τον έλεγχο, τα σημάδια αυτά αποκτούν νόημα. Παράγει ρυθμούς. Αυτά τα σημάδια δεν υπάρχουν στην φύση».

Συγκρίνοντας τα έργα Pollard Birches και Άγρια Βλάστηση συμπεραίνουμε ότι ο Ολλανδός ζωγράφος μεταπήδησε από την εικονική ζωγραφική σε μια ζωγραφική σχεδόν απόλυτα αφηρημένη. Η μετάβαση αυτή φαίνεται λιγότερο ξεκάθαρα στο πορτραίτο  Zouave, στο οποίο η πλειονότητα του προσώπου απεικονίζεται με ένα είδος πουαντιλισμού, ενώ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, όπως η μύτη, απεικονίζονται με κλασσικές γραμμές. «Ο Van Gogh ανέπτυξε μα πολύ προσωπική γλώσσα», σχολιάζει ο Ρούμπενστειν, «αλλά οι ίδιες οι γραφές καθίστανται υπνοτικές».

 

Ergon Schiele

schiele.self - οι μεγάλοι δάσκαλοι του σχεδίου

Ο Αυστριακής καταγωγής Ergon Schiele (1890 – 1918) ήταν ένας δανδής με μποέμ επικάλυψη, υποτιθέμενος πορνογράφος, ναρκισσιστής, και ένας από τους πιο προκλητικούς καλλιτέχνες σχεδίου της εποχής του. «Σε σύγκριση, ας πούμε, με τον Rembrandt, το εύρος του δεν είναι ιδιαίτερα μεγάλο» αναφέρει ο Ρούμπενστειν, «τα έργα του όμως είναι άκρως αναγνωρίσιμα. Πως γίνεται αυτό? Άξιο σκέψης.»

«Όλες οι υπερβολές του στο σχέδιο εμπεριέχουν πολύ σκέψη,» προσθέτει ο Ρούμπενστειν, «Οι διαστρεβλώσεις του έχουν μια οικονομία – η εσοχή μιας λεκάνης, το φούσκωμα ενός γοφού, μια γραμμή που περιγράφει ξεκάθαρα τένοντες. Οι διαστρεβλώσεις βασίζονται σε ακριβείς ανατομικές παρατηρήσεις. Αυτό τα καθιστά τόσο συνταρακτικά, μαζί με το ότι ο σκελετός είναι συχνά πολύ εμφανής.

Ο Schiele κακοχαρακτηρίστηκε από κάποια γραφικά του σχέδια που αναπαριστούσαν ανήλικα κορίτσια, αλλά η απόρριψη όλων των ερωτικών του έργων θα ήταν λάθος. Ο Ρούμπενστειν μας θυμίζει ότι δεν μπορούν όλοι να αναπαραστήσουν επιτυχώς τον ερωτισμό στην τέχνη. Η τέχνη του Schiele προκαλεί όχι μόνο με την επιλογή των θεμάτων του, αλλά και με τις στάσεις του σώματος των μοντέλων του, τις ανήσυχες γραμμές του που δονούνται με ένταση, και με τις χρωματικές παλέτες που αξιοποιεί. «Παρατηρήστε το κόκκινο που τρέχει παράλληλα με το πράσινο χρώμα κατά το μήκος της φιγούρας στο έργο Παλαιστής» μας υφιστά την προσοχή ο Ρούμπενστειν, «μιλά για κάτι το ακαταλόγιστο». Η Eitel-Porter επαυξάνει, «Η χρήση αφύσικων χρωμάτων, σε συνδυασμό με τις εμφανείς χειρονομίες με τις οποίες εναποθέτει το χρώμα ο Schiele, που δίνουν έμφαση στην εκφραστικότητα, κάνουν τον Schiele να ξεχωρίζει».

 

 

 

 

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

Σχολιάστε